Turfvrije potgrond: hoe houd je de wereld en de plant gezond?

Potgrond is onmisbaar bij het kweken van tuinplanten in pot. We blijven sleutelen aan de samenstelling van onze potgronden, want we leren steeds bij over de effecten van grondstoffen. Turf is een geweldige grondstof voor potgrond: het houdt vocht en voedingsstoffen vast en houdt de potgrond lekker luchtig. Het is zo'n fantastische grondstof, dat het massaal gebruikt wordt in de teelt van planten. Er is geen andere grondstof die dezelfde eigenschappen heeft als turf, vandaar dat turf hét hoofdingrediënt is voor potgrond.

Er is echter ook een grimmige keerzijde aan het gebruik van turf. Dat is de reden dat wij heel graag dit multifunctionele ingrediënt wilden vervangen. Door te experimenteren en door samen te werken met potgrondleveranciers en andere kwekers, zijn we ook het afgelopen jaar hierin weer een stap verder gekomen. Alle planten groeien nu in turfvrije potgrond!

Lees in deze blog waarom wij kiezen voor turfvrije potgrond en wat jij kunt doen om turfvrij kweken en turfvrij tuinieren de nieuwe standaard te maken.

Potgrond: de basis voor gezonde groei

Potgrond is één van de belangrijkste factoren om een sterke plant te kunnen kweken, want de kwaliteit en samenstelling van de potgrond bepaalt hoe de wortels zich kunnen ontwikkelen en of de plant de juiste voedingsstoffen kan opnemen.

In een pot functioneert het bodemleven anders dan in de volle grond, een pot wordt eerder heel warm of koud, droogt sneller uit of wordt sneller heel nat en het bodemleven is minder stabiel. Dat betekent dat de samenstelling van potgrond heel precies komt. De ingrediënten van potgrond moeten er samen voor zorgen dat de grond luchtig genoeg blijft over een langere periode, dat bodemleven zich erin thuis voelt, dat water en voedingsstoffen vastgehouden worden en beschikbaar komen voor de plant en dat de pH-waarde van de potgrond over een langere periode passend is voor de plant die erin groeit.

Waarom is turfvrij kweken noodzakelijk?

Turf is gedroogd veen. Het wordt op grote schaal gebruikt in de pottenteelt vanwege de kwaliteiten die het heeft als bestandsdeel van potgrond: het buffert water en meststoffen op een manier die tot nu toe geen enkel ander grondstof ook kan.

Turf wordt gewonnen in drooggelegde veenmoerrassen en dit leidt tot grote schade aan de plaatselijke natuur en biodiversiteit, maar het gebruik van turf leidt ook tot extra uitstoot van broeikasgassen. Zolang turf onder water staat houdt het juist koolstof vast, maar eenmaal gedroogd komt de koolstof vrij. Het gebruik van turf heeft dus negatieve effecten op het milieu wereldwijd en op de lokale leefomgeving van mens en dier en daarom voelden wij als kwekers de noodzaak om het gebruik ervan zo snel als mogelijk af te bouwen.

Het verschil tussen turfvrije en veenvrije potgrond

Turf:

gedroogd veen dat gewonnen wordt in veenmoerassen
een fossiele grondstof, ontstaan door oeroude plantenresten die samengedrukt zich in honderden tot duizenden jaren tot een soort sponsachtig materiaal ontwikkelen.
niet hernieuwbaar
de winning laat grote sporen na in het gebied waar het gewonnen worden, zoals in de Baltische staten.

Veenmos (de botanische naam is Spaghnum):

groeit op het veen
is een hernieuwbare grondstof
de impact van de winning is aanzienlijk lager in vergelijking tot de turfwinning
kan de zuurgraad in potgrond optimaliseren
houdt vocht goed vast.

Al onze potgronden zijn turfvrij, maar niet alle potgronden zijn dus veenvrij. Voor een heel klein deel van onze planten waar we de pH van de potgrond moeten verlagen voor goede groei, zoals planten uit de heidefamilie, gebruiken we veenmos.

Biologisch en turfvrije tuinplanten

Biologische planten zijn niet automatisch turfvrije planten. Dit zou je misschien verwachten, maar de wetgever eist dit echter (nog) niet en dit wordt dus nog niet verplicht gesteld aan biologische kwekers. Wat er wel van biologische tuinplanten wordt verwacht lees je in deze blog.

Turfvrije pioniers

Er zijn gelukkig wel een aantal kwekers die turfvrij kweken, vanuit hun eigen wens om zo min mogelijk de natuur te schaden. Op Stichting Turfvrij Beschermt Veenmoerassen houden Philipp Gramlich en Karin Bodewits een overzicht bij van kwekers die turfvrij kweken of hiernaar op weg zijn.

Onze kwekerij turfvrij

Op onze kwekerij kweken we een groot deel van de planten in pot op. Een ander deel van de planten kweken we in de vollegrond en verkopen we als wortelgoed of kweken we in de vollegrond om vervolgens te scheuren en in een potje verder op te kweken. We kweken zowel houtige gewassen (bomen en struiken) als vaste planten en kruiden. In totaal kweken we ongeveer 2000 verschillende soorten planten. We kweken zonder kunstmest en gebruiken dus alleen organische meststoffen. Sinds we als kwekerij biologisch gecertificeerd zijn, wordt dit ook gecontroleerd door Skal biocontrole.

Planten hebben zo hun eigen wensen en eisen als ze groeien. Houtige planten hebben andere voorkeuren dan vaste planten en binnen die groepen zijn weer planten die afwijken qua potgrondeisen. Veel verschillende planten kweken betekent ook dat we met verschillende soorten potgrond werken. Maar inmiddels zijn al onze potgronden turfvrij, ook de zuurminnende planten staan in turfvrije potgrond. Hier zijn we uiteraard blij mee, maar betekent dat we ook drukker zijn met bemesten en water geven.

Turfvrij kweken zonder kunstmest: de uitdagingen

Als turf als bestandsdeel van potgrond simpel te vervangen was, hadden wij en andere kwekers dat uiteraard al veel eerder gedaan. Er zijn natuurlijk enkele kwekers die al jaren turfvrij kweken, zij kweken of alleen vaste planten of kweken alleen in de vollegrond. Wij hebben contact met allerlei kwekers en onderling wisselen we kennis en ervaring uit.

We hebben niet de mogelijkheid om zelf potgrond te maken en zijn dus afhankelijk van potgrondleveranciers. We hebben een aantal jaar geleden bij onze leveranciers aangegeven dat we graag toewerken naar een turfvrije teelt en dat we hier mee willen experimenteren voor onze teelten, ook voor de houtige teelten. Juist bij houtige teelten is de uitdaging het grootst om turf te vervangen. De leveranciers moeten de functie van turf in potgrond opvangen door andere grondstoffen in te zetten. De beschikbaarheid van deze vervangende grondstoffen is een grote uitdaging. Gelukkig hebben we inmiddels met verschillende leveranciers een succesvolle samenwerking: we hebben diverse mengsels getest en onze ervaringen gedeeld met de leveranciers.

Inmiddels kweken we alle planten, ook houtige planten, in turfvrije potgrond. We gebruiken onder andere bark, houtvezel, groencompost, kokosvezel en rijstkaf en testen met het toevoegen van wolpellets, bokashi, luzernekorrel en verschillende typen organische meststoffen. We gebruiken het liefste grondstoffen die zo lokaal mogelijk gewonnen worden. Kokosvezel heeft niet onze voorkeur, maar dat is hét ingrediënt wat enigszins dezelfde functie heeft als turf: water en voedingsstoffen vasthouden. We streven ernaar om ook kokosvezel uiteindelijk helemaal te vervangen.

Zuurminnende planten en PH in potgrond

Niet al onze planten worden veenvrij gekweekt. Een klein deel houtige planten redt het (nog) niet in veenvrije potgrond. Veenvrije potgronden hebben als nadeel dat ze een hoge pH hebben, hierdoor kunnen veel planten voedingsstoffen moeilijker opnemen. Voor een kleine groep planten gebruiken we nog een klein percentage (15%) levend geoogst veenmos (Spaghnum) in de potgrond. Dit geldt bijvoorbeeld voor de blauwe bessen. Blauwe bessen zijn zuurminnende planten. Turf verlaagt de pH-waarde van potgrond en daardoor kunnen zuurminnende planten in een pot groeien. Er is helaas nog geen alternatief potgrondingrediënt dat een stabiele pH-waarde kan creëren, vandaar dat we in dit soort teelten nog een laag aandeel veenmos gebruikt wordt.

Turfvrij op de kwekerij: extra arbeid

De afwezigheid van turf in potgrond en het gebrek aan een grondstof met dezelfde functie zorgt ervoor dat we anders en vaker onze planten moeten bemesten. Hierbij is juist de combinatie turfvrije potgrond en organisch bemesten extra uitdagend. Daarom kiezen sommige kwekers die veenvrij kweken voor een bemesting door middel van langzaamwerkende kunstmest. Wij kweken met organische bemesting en zeker tijdens de natte periodes die de laatste jaren vaak voorkwamen, was dit een flinke uitdaging. De organische meststoffen spoelen door de vele regen snel de potten uit. Dat betekent op tijd bemesten, niet te veel bemesten, vaker in kleine beetjes bemesten en met de juiste meststoffen bemesten. Zo proberen we de planten gezond en aan de groei te houden, maar willen we ook overbemesting voorkomen. Overbemesting en uitspoeling is slecht voor de waterkwaliteit.

In drogere periodes droogt turfvrije potgrond sneller uit, dus dat betekent vaker water geven en inderdaad, ook daardoor spoelen de voor de plant beschikbare meststoffen sneller uit de pot. De drogere periodes zijn tegenwoordig meer regel dan uitzondering, dat betekent dat we zeven dagen per week actief moeten zijn op de kwekerij om de planten de droogte én hitte door te helpen.

Het effect van turfvrij op de plant

We zien tot nu toe planten die weliswaar soms wat kleiner zijn dan in turf gekweekte planten, maar we zien ook dat deze planten een goed wortelgestel ontwikkelen, daar gaat het natuurlijk om. Planten groeien ook langzamer, sommige planten hebben een jaar meer groei op de kwekerij nodig voordat we ze kunnen verkopen. Daarnaast zijn de planten soms wat minder groen dan je misschien gewend bent. Dit heeft met de organische bemesting in combinatie met de turfvrije of veenarme potgrond te maken. Eenmaal geplant in jouw tuin, kan de plant dankzij het goede wortelgestel profiteren van de samenwerking met het bodemleven en is hij binnen no time weer helemaal op kleur.

Wat heb jij eraan? De turfvrije tuinier

Door bij ons en andere pioniers die turfvrij en veenarm kweken je plant te kopen, stimuleer je een duurzame transitie en steun je kwekers die hierin het voortouw nemen. Jouw plant heeft dan een kleinere voetafdruk dan gangbaar gekweekte planten, maar is minstens zo sterk en groeikrachtig. Nog niet alle uitdagingen in het veenvrij kweken zijn overwonnen, maar met jouw steun kunnen we stappen blijven maken en wordt jouw plant steeds groener.

Koop je potgrond en tuinaarde bewust

Wist je dat een groot gedeelte van de geïmporteerde turf rechtstreeks naar de consument gaat in de zakjes potgrond, compost en tuinaarde die bij bouwmarkten en supermarkten te koop zijn? In veel van die zakjes is turf niet eens van grote toegevoegde waarde. In moestuinbakken of tuinaarde is turf echt niet noodzakelijk. Kijk dus eens op de ingrediëntenlijst van deze zakjes voordat je ze koopt en kies bewust.

Wortelgoed: dé duurzame keuze als het om potgrond gaat

Wortelgoed wordt natuurlijk zonder turf gekweekt, dus deze planten hebben wat betreft gebruik van grondstoffen een duurzaam streepje voor op potplanten. Ze verbruiken minder substraat, minder potjes, minder water en minder meststoffen. Het nadeel van wortelgoed is dat het maar een beperkt deel van het jaar leverbaar is, het vraagt dus van de koper en kweker planning. Voor een kleinschalige, ambachtelijke kwekerij zoals het onze is te arbeidsintensief om alle soorten in de vollegrond te kweken. Gelukkig hebben we een ieder jaar een mooi assortiment wortelgoed beschikbaar, dus naast planten in turfvrije potgrond kun je ook kiezen voor potgrondvrij gekweekte planten.

Auteur: Eefke Rijksen in samenwerking met kweker Micha Wieland

Verder lezen over turfvrij tuinieren?

Turf Adieu; duurzaam tuinieren in harmonie met de bodem . Creëer je eigen turvrije tuin – goed voor je planten, het klimaat én de natuur. Auteur: Karin Bodewits