De voederhaag voor koeien, schapen en geiten: een verrijking voor je dieren en voor het landschap

Auteur: Eefke Rijksen

Ook koeien, schapen, geiten en paarden eten meer dan alleen gras. Variatie in beplanting daagt jouw weidedieren uit tot natuurlijk gedrag. In deze blog ontdek je de voordelen van de voederhaag voor jouw dieren en jouw perceel, hoe hij bijdraagt aan biodiversiteit en past in ons landschap.

Wat is een voederhaag?

Een voederhaag bestaat uit een zorgvuldig samengestelde mix van planten die passen in het natuurlijke dieet van weidedieren. Daarnaast zijn de planten robuust en snelgroeiend, zodat ze vitaal blijven ondanks het knabbelen van koeien, schapen, geiten, ezels of paarden. Een voederhaag bestaat uit inheemse soorten, zodat de haag past binnen het landschap en de ecologische waarde hiervan verhoogt.

Een voederhaag biedt zo meerdere voordelen die verder gaan dan de traditionele perceelafscheiding of windsingel. Doordat de voederhaag uit inheemse soorten bestaat is het ook een voedselbron voor wilde dieren. Bij het uitplanten worden de verschillende plantsoorten zo natuurlijk mogelijk gemengd.

Wat zijn de voordelen van een voederhaag voor dier en veehouder?

Hoewel het dierenwelzijn voor veel veehouders de belangrijkste reden is om een voederhaag aan te planten, zijn er ook nog andere voordelen die het aanplanten van een voederhaag aantrekkelijk maken.

1. Een voederhaag stimuleert natuurlijk gedrag van weidedieren: dieren vinden het prettig om te scharrelen, plukken, knabbelen en kiezen. Ook al zijn er fysiologische verschillen tussen weidedieren, als ze de gelegenheid hebben zullen alle dieren regelmatig van de voederhaag knabbelen.
2. Een voederhaag stimuleert weidedieren om op verschillende hoogtes te eten en daarmee trainen ze verschillende houdingsspieren. Dit wordt ook wel Passive Physio genoemd.
3. Een voederhaag brengt variatie in de wei. Doordat de haag uit verschillende inheemse planten bestaat en onder en naast de haag ideale omstandigheden ontstaan voor het ontkiemen van andere nuttige ruigtekruiden, valt er meer te kiezen voor de weidedieren en wilde dieren.
4. De voederhaag biedt schaduw en beschutting. De voederhaag bestaat uit boomvormers voor de hoogte en struiken die juist voor een mooie volle haag zorgen, waarbij je zelf gemakkelijk de hoogte en de breedte kunt bepalen. Zo creëer je naar behoefte schaduwplekken en beschutting voor vee. Zeker in open gebieden kan windkering een belangrijke functie van de voederhaag zijn.
5. Een voederhaag geeft een boost aan biodiversiteit. Inheemse soorten trekken bestuivers en natuurlijke bestrijders aan. Vogels en kleine zoogdieren vinden er beschutting en in de dichte takkenstructuur kunnen vogels nestelen.
6. Een voederhaag heeft naast voordelen voor dieren ook een functie in bodemverbetering, het tegengaan van erosie en het verbeteren van waterkwaliteit.
7. Een voederhaag creëert ook een veilige en mooie overgang tussen tuin en dierenweide. Grenst je tuin aan een weide met koeien, schapen, geiten, ezels of paarden en wil je wel graag mooie, diverse beplanting? Dan is een voederhaag ideaal.
8. Historisch gezien horen heggen en hagen bij ons landschap. En de laatste decennia is er meer dan 160.000 kilometer aan heggen en hagen verdwenen in ons landschap, een verlies voor de biodiversiteit.

Voor welke dieren is een voederhaag geschikt?

De voederhaag is geschikt voor koeien, geiten, ezels, paarden, schapen en reeën. Ook al verschillen deze dieren van elkaar, we hebben de voederhaag samengesteld op basis van de overeenkomsten in gedrag en rantsoen.

Of dieren van bomen en struiken eten en van welke delen van de planten ze eten wordt bepaald door hun bouw en hun verteringsstelsel. De kaak, de tanden, de grootte van de lever, de pens, de lebmaag en de speekselklieren spelen hierbij allemaal een rol.

Koeien en de koeienapotheek

Studies wijzen uit dat runderen in natuurgebieden van een groot aantal bomen en struiken eten. Zo eten ze van scheuten, knoppen, jonge topjes, takken, schors, bast en natuurlijk van de bladeren. Hiermee voorzien ze in hun behoefte aan mineralen, sporenelementen en secundaire plantenstoffen en vullen ze hun eiwitbehoefte aan. Bomen en struiken aanplanten binnen het bereik van koeien wordt dan ook al op verschillende boerenbedrijven toegepast als natuurlijke apotheek.

Het verschil tussen paarden en ezels

Ezels en paarden hebben qua spijsvertering overeenkomsten en verschillen. Ezels komen oorspronkelijk uit schrale landschappen, waar ze zeker niet volop gras tot hun beschikking hadden. Daarom hebben ze een super efficiënte spijsvertering en hoewel ze net als paarden wel graag de hele dag door kleine beetjes eten, eten ze veel minder dan een paard. Het eten van bomen en struiken is daarom een fantastische aanvulling op het menu van je ezel en dit past in hun natuurlijke rantsoen. Het geeft je ezel bezigheid en een vezelrijke aanvulling op het menu. Over het effect van paardenhagen op paarden schreven we deze blog op Paard&Plant.

Bomen en struiken voor schapen en geiten

Houtige planten verteren kan alleen als het spijsverteringstelsel daar ook op aangepast is. Juist bij schapen is dat het geval en schapen zijn ook nog eens minder kieskeurig dan koeien. Vandaar natuurlijk ook dat schapen worden ingezet voor het beheer van heide en graslanden in natuurgebieden. Geiten kunnen ook beter houtige planten benutten als voedsel.

Variatie in de voederhaag

Waar koeien wel van vlier eten, zullen paarden dat niet doen. Als herkauwer kan een koe de giftige stoffen uit vlier wel afbreken, maar een paard kan dat niet. Dieren die de kans krijgen om van bomen en struiken te eten kunnen meestal zelf goede keuzes in maken in het kiezen van de plant en het bepalen van een veilige hoeveelheid. Als een dier een eenzijdig aanbod heeft, bestaat de kans tot overeten of een gebrek aan voedingsstoffen. Variatie in soorten is dus essentieel in het samenstellen van een voederhaag.

Kortom, alle weidedieren knabbelen (browsen) van nature van bomen en struiken, al zijn er onderling wel verschillen. De keuze in soorten maakt de voederhaag geschikt voor zowel koeien, paarden, geiten, ezels als schapen.

Ervaringen met voederhagen: Veehouder Marieke Jelsma vertelt

Als veehouder in nationaal landschap De Noordelijke Friese Wouden wil Marieke graag bijdragen aan het behoudt van dit bijzondere landschap. In dit filmpje voor Groen Kennisnet laat Marieke ziet welke planten er allemaal groeit en bloeit op haar bedrijf en hoe dit bijdraagt aan een veerkrachtig ecosysteem op de boerderij. Ze legt ook uit hoe de hagen en singels passen in de bedrijfsvoering en wat het er komt kijken bij het onderhoud. We hebben Marieke op onze kwekerij ontmoet en we vinden het heel leuk dat ze ook in deze blog over haar ervaringen wil vertellen. Ook heeft een Marieke een planttip voor veehouders die overwegen om voederhagen aan te planten.

Natuurlijk gedrag van koeien

“Onze motivatie om meer bomen en struiken aan te planten op het bedrijf is het verbeteren van de kwaliteit van de houtwallen en elzensingels die wij van oudsher al hebben (+- 7 km) en het maken van een nieuw landschapselement op een plek waar de koeien veel langslopen. Hierdoor hebben de koeien op een relatief kort stukje singel veel verschillende soorten om uit te kiezen. Dit is wat ons betreft positief voor het natuurlijk gedrag van de koeien en het vult soorten aan die wat minder voorkomend zijn bij ons.

De koeien krijgen op ons bedrijf 2x per dag een perceel van 1 ha om te grazen. Omdat wij rond al onze weilanden bomenrijen hebben staan kunnen de koeien altijd van bomen en struiken snoepen als ze dat willen. Wat wij zien en in 2020 ook is onderzocht door studenten is dat de dieren een klein gedeelte van hun tijd besteden aan het snoepen uit de houtwallen, vooral aan het einde van de dag. Onze koeien hebben de voorkeur voor bramen, eik, vlier en meidoorn (en andere soorten). En die voorkeur veranderd ook mee met de het in blad komen van bomen en struiken. Begin mei hebben de koeien meer een voorkeur voor braam, daarna meidoorn, vlier en de eik wordt pas vanaf eind mei/begin juni gegeten."

Planttip voor voederhagen

Mariekes planttip: “Zorg dat je de grond voor een nieuw element mooi diep losmaakt zodat je eventueel verdichte lagen ook kwijt bent (bijvoorbeeld met een kraantje) en de aanplant onbelemmerd kan groeien en je de bewatering van de jonge planten zo maakt dat dit weinig arbeid vraagt, bijvoorbeeld met slang en druppelirrigatie.”

Hoe plant je een voederhaag?

Bij het planten van een voederhaag houd je rekening met de planttijd, een goede voorbereiding, het afrasteren van de planten en passende nazorg.

Wij leveren de voederhaag als wortelgoed. Dit betekent dat de planten in de vollegrond gekweekt zijn en dat de plantperiode wordt bepaald door de winterrust van de planten. De plantperiode start ongeveer eind november en loopt af als de planten weer in blad komen, zo rond eind maart.

Direct na het plaatsen van je bestelling ontvang je plantinstructies, de plantinstructies en de adviezen voor nazorg voor de voederhaag zijn vergelijkbaar met de plantinstructies voor de paardenhaag. Het afschermen van de planten is wel afhankelijk van de dieren die van de voederhaag gaan knabbelen.

Zeker de eerste jaren moet je de haag beschermen. Zodra de planten goed geworteld zijn, kunnen dieren zelf van de planten gaan knabbelen. Let er altijd op dat er voldoende groen aan de plant blijft zitten, zodat de plant vitaal blijft en voldoende energie heeft om verder te groeien. De hoofdstam van de plant moet altijd beschermt blijven, na verloop van tijd zullen de zijtakken deze functie op zich nemen, tot die tijd is het van belang op de planten af te rasteren. In deze blog lees je meer over het beschermen van planten voor weidedieren. Ook vertrapping en schuren zijn een risico voor je plant.

Voor koeien is het voldoende om op anderhalve meter een afrastering van twee draden boven elkaar te plaatsen. Voor geiten en schapen is afrastering met schapengaas gewenst. Als de haag voor paarden wordt geplant, is het beschermen met stroomdraden effectief. Op paardenplant.nl schreven we deze blog over het beschermen van paardenplanten.

Fotocredits foto's met koeien: Janine Ewals

Verder lezen of bronnen checken?

Van Eekeren, N., Luske, B., Vonk, M., Anssems, E., & Louis Bolk Instituut. (2014). Voederbomen in de landbouw. In Louis Bolk Instituut. https://www.louisbolk.nl/sites/default/files/publication/pdf/2931.pdf

Grote grazer als handige hulp in natuurbeheer. (z.d.). Staatsbosbeheer. https://www.staatsbosbeheer.nl/wat-we-doen/natuurbeheer/grote-grazers

Ezellogica. (2024, 19 november). De juiste voeding voor ezels in 5 stappen. Ezellogica. https://ezellogica.nl/ezel-voeding/de-juiste-voeding-voor-ezels/

Nieuwe Oogst, https://www.nieuweoogst.nl. (2020, 12 maart). Boomwal functioneert als apotheek voor koeien. Nieuwe Oogst. https://www.nieuweoogst.nl/nieuws/2020/03/12/boomwal-functioneert-als-apotheek-voor-koeien#:~:text='Koeien%20vinden%20in%20de%20boomwal

VANLA. (2019, 30 december). Kennis boomwal als apotheek voor het vee | VANLAVANLA. https://www.vanla.nl/category/kennis-boomwal-als-apotheek-voor-het-vee/

Luske, B. & Louis Bolk Instituut. (z.d.). Schapen en voederbomen. https://landbouwmetnatuur.nl/wp-content/uploads/2019/06/Schapen-en-bomen2.pdf